Vereniging van Oud-Parlementariërs

Voorjaarsbijeenkomst in boomtown Eindhoven

door: Margo Andriessen

‘Hé, wat leuk’. Blij verrast stapte de burgemeester van Eindhoven op 29 mei zijn Raadszaal binnen. Geen gemeenteraadsleden rond de tafel, maar oud-parlementariërs, bijeengekomen voor de voorjaarsbijeenkomst van de VOP. Hij zwaait naar oude bekenden, ‘super!’

Voorzitter van de dag Jaap Jelle Feenstra had ons al voorbereid op wat ons te wachten stond. Een inkijkje in de ontwikkeling van de economische regio Eindhoven. “Nederland kent enkele bepalende economische regio’s. In de financiële dienstensector Amsterdam wordt gerekend, in de logistieke mainport van de Rotterdamse haven wordt gesjouwd en in de high-tech-regio Eindhoven wordt geïnnoveerd. Alle regio’s tellen, maar Eindhoven telt mee op wereldschaal. De lichtstad, ofwel Lampegat, ontwikkelde zich tot de ‘slimste regio ter wereld. Een succes dat mogelijk werd gemaakt door intensieve publiek-private samenwerking.”

Hoe dat werkt gingen enkele hoofdrolspelers bij overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen ons op deze dag toelichten.

Boomtown

Jeroen Dijsselbloem genoot ervan ons te vertellen over zijn boomtown. De economische groei bedraagt er 3%, bij een gemiddelde van 1.8% in Nederland.

Dat is vooral te danken aan de Eindhovense familiebedrijven, allemaal in de maakindustrie. “We maken overal machines voor”, legt Jeroen uit. Denk aan de familie Van Doorne’s Automobiel Fabriek DAF, aan VDL van de familie Van der Leegte en natuurlijk aan de familie Philips, die hoog inzette op innovaties. Daar heb je slimme mensen voor nodig en zo ontstond het begrip brainport.

In Eindhoven betekent dat goede samenwerking van kennisinstituten, bedrijfsleven en overheid, ofwel de Triple Helix.

Samenwerken kunnen ze hier goed in Brabant, zegt Jeroen. Als voorbeeld noemt hij de Economic Board. Die Triple Helix organisaties bestaan in elke regio, maar alleen rond Eindhoven investeren ze ook financieel in de economie; de provincie, 21 gemeentes en het bedrijfsleven.

Omdat het zo goed gaat doen andere overheden mee. Er komt ook geld uit Den Haag, zoals uit het Groeifonds. Daarnaast kent Brainport Eindhoven recent het Beethovenproject, dat koerst op de noodzakelijke randvoorwaarden voor een succesvolle ontwikkeling: woningbouw, infrastructuur en talentontwikkeling.

Ook Brussel financiert mee, maar de burgemeester vindt het Europese beleid te ouderwets. Subsidies gaan nog te veel naar de landbouwsector en te weinig naar de toekomst, de nieuwe technologie.

Eindhoven heeft ook een sociale agenda, Dijsselbloem prijst hierbij weer de goede samenwerking met bedrijven. Ze helpen met scholen bouwen, met huiswerkbegeleiding en ze leveren deeltijdleraren.

De burgemeester eindigt zijn betoog met een plaatselijk gezegde. ‘In Eindhoven heeft iedereen een plan’. Dat is best ingewikkeld maar toch, nu nog graag een tweede vestiging van het Rijksmuseum. Kunst hoort ook bij een boomtown, aldus de voormalig minister van Financiën.

ASML antwoordt

Na Dijsselbloem kwam een andere oud-parlementariër van de PvdA ons bijpraten over de brainport. Frank Heemskerk geniet van zijn baan bij het wereldberoemde ASML.

‘Maar wat doe jij daar nou precies’, vraagt zijn moeder steeds. Welnu, hij doet PACC, ofwel Public Affairs, Country management en Community management.

Om te beginnen met die PA. De opvolger van Peter Wennink, Christophe Fouquet, is een Fransman en die moet je niet laten praten met politici. Dat mag Frank dus doen. Buiten de polder zijn er nog andere countries waar ASML druk is, zoals Taiwan, waar de grootste klant zit. Ook dat vraagt ook om behoedzaam handelen. ASML wil ook iets betekenen voor de community, hetgeen onder anderen gebeurt middels donaties aan goede doelen.

Kortom, de buitenwacht, dat doet Frank Heemskerk.

Wat valt er te vertellen over Advanced Semiconductor Materials Litography? ‘Jullie zijn gewend vragen te stellen’, zegt Heemskerk, ‘dus kom maar op met je vragen.’

Daar breit hij zijn antwoorden aan vast.

- Een belangrijk kenmerk van ASML is de samenwerking met andere bedrijven. Het bedrijf is klein begonnen, ze konden niet alles zelf maken en waren afhankelijk van toeleveranciers. Zodoende is er een wereldwijd netwerk ontwikkeld.

- Een ander kenmerk is onze Research en Development. In de onlangs gepubliceerde top 50 van R&D blijkt ASML veruit de grootste R&D investeerder in Nederland. De nieuwe investeringen zitten vooral in AI. Die vernieuwing gaat razendsnel en we doen er graag aan mee.

- We verkopen weinig machines, 40 à 50 per jaar, toch zijn er nog steeds geen concurrenten. Dat zegt wel wat.

- Wat onze positie is in de EU? Eerlijk gezegd, de EU stelt geen klap voor. ASML heeft geen klanten meer in Europa, 99% van de omzet zit daarbuiten.

De VS is de grootste afnemer en Azië stijgt. Opvallend genoeg zie je het eindproduct van onze klanten wel terug in de EU, zoals bij autofabrikanten en in datacenters. Dat is typisch voor Europa. Het is erg goed in kennisontwikkeling en heeft een goede eindmarkt, maar de tussenfase mist.

De EU moet ook iets doen aan de hopeloze regelgeving, als je die nou eens gelijktrekt voor 27 landen, dan wordt het een serieuze concurrent van de VS.

- Dat overheidsfonds voor het Beethovenproject gaat niet naar ASML. Het is sowieso maar weinig geld. ASML gaat voor eigen risico een campus met bijbehorend treinstation bouwen, dat wil de overheid niet doen.

- Die overleggen met onze overheden, vreselijk! Elke keer hetzelfde liedje. Na veel heen en weer gepraat is er eindelijk overeenstemming, totdat bij het weggaan zo’n ambtenaar tegen je zegt: “ja maar toch….”

Het zit niet zozeer in de regelgeving. Er is gebrekkige deskundigheid en ambtenaren zijn bang voor de politiek. Ze durven geen risico’s te nemen.

Aldus de voormalig staatssecretaris van Economische Zaken.

Een groeiende universiteit

Dan is het woord aan de derde partner van de Triple Helix. Koen Janssen is sinds een jaar bestuursvoorzitter van de Technische Universiteit. Ook de 70 jaar oude universiteit groeit. Met zo’n 14.000 studenten en 8.500 medewerkers staat deze inmiddels op de tiende plek in het rijtje van veertien Nederlandse universiteiten. Die groei zal niet stoppen, want de brainport levert een belangrijke bijdrage aan de toekomst. AI en robotisering zijn topprioriteit in verband met de bevolkingsafname.

Koen Janssen komt er eerlijk vooruit. Afkomstig uit België en het bedrijfsleven (DSM) was het erg wennen aan de nieuwe cultuur waarin hij belandde. Bijvoorbeeld aan de financiering vanuit de Rijksoverheid. Aan de ene kant wordt er door O&W flink bezuinigd op zijn universiteit, aan de andere kant vloeit er geld binnen via het Beethovenproject.

Hij is positief over de samenwerking met het lokale bedrijfsleven, zoals de inzet van Noppers, ‘not on payroll’ docenten uit het bedrijfsleven.

De leiderschapsstijl op de uni’s is hem te ouderwets. Het moet adaptiever, meer zoals in het bedrijfsleven. Hij zag al snel dat Nederlandse studenten niet zo goed zijn in wiskunde en dat is lastig op een technische universiteit.

Daarom komen er steeds meer studenten uit het buitenland. Veel studenten gaan na hun afstuderen werken bij ASML, ook de internationale studenten. Samenwerken in de drievoudige spiraal betekent dat studenten stage kunnen lopen bij bedrijven en start-ups worden begeleid.

De universiteitsvoorzitter wil veel veranderen. Meer tijd voor studenten om dingen uit te vinden in plaats van alleen maar inzetten op tijdig afstuderen. Hij gaat 500 studentenwoningen bouwen en de campus duurzaam maken, helemaal van het gas af. De medewerkers krijgen meer mogelijkheid voor carrière-ontplooiing. Niet iedereen hoeft hetzelfde padje van onderwijs naar onderzoek af te leggen.

Op het laatst krijgt hij nog een lastige vraag vanuit het publiek, als blijkt dat er veel Chinese studenten op zijn universiteit zitten. Het voorkom je dat zij de opgedane kennis doorgeven en dat China ermee vandoor gaat?

Janssen denkt dat het zo’n vaart niet loopt. Er is een ‘kennisveiligheidsprocedure’, de aankomende studenten worden gescreend.

Dat is wel veel werk en hij zou het fijn vinden als de overheid de Franse praktijk overneemt. Daar wordt die screening van rijkswege geregeld.

Het klonk als een nieuw agendapunt voor de Triple Helix.

High Tech

Na de lunch in de Burgerhal van het Stadhuis vertrokken we per bus naar de High Tech Campus. Dat blijkt een verrassend mooi terrein. Verscholen tussen bomen, witgekleurde laagbouw en een vijver waarin lelies en bootje drijven zetelen 300 hightech-bedrijven en werken zo’n 12000 mensen.

Bij een campus denkt men al gauw aan een universiteit, maar dat is dit niet. Het is een erfenis van Philips, die het terrein ontwikkelde voor innovatieve start-ups. In 2021 is het verkocht aan een Amerikaans private equity en wordt het bedrijventerrein gerund door vastgoedbedrijf HTC, dat overal voor zorgt.

Paul van Som, het jeugdige hoofd Strategie van HTC vertelt ons meer.

‘U komt uit het Binnenhof, een reservaat voor slimme politici,’ grapt hij, ‘nou, dit is een reservaat voor slimme bèta’s.’

Dit reservaat kent vier clusters: Health&MedTech, CleanTech&Energy, Semicon&Photonic, Software&Energy. HTC regelt voor hen alles: schoonmaak, reparaties, bescherming, noem maar op.

De campus groeit door. Kortgezegd: van ASML naar BSML naar CSML

Ze gaan naast het terrein ook woningen bouwen voor de medewerkers die geen huis kunnen vinden.

Smart Photonics

Om het ons niet te makkelijk te maken kwam de vlot vertellende bèta Johan Feenstra (geen familie van Jaap Jelle) uitleggen wat hij op de campus doet.

Zijn bedrijf Smart Photonica, met 190 medewerkers, is voortgekomen uit een initiatief van TNO en Philips. Hij maakt chips, niet met elektronen, zoals gebruikelijk, maar met de kracht van licht. Een moeilijker proces, maar het gaat sneller en verbruikt minder elektriciteit. Het is een nieuwe trend, de Amerikaanse chipmaker Nvidia doet het nu ook. De specialiteit van Smart Photonica wordt de wafer, een chip met laagjes. De afnemer kan zo’n chip bestellen naar eigen wensen. Doet u maar met boter, suiker, of/en stroop, zoiets.

Luister als starter, zegt Feenstra, naar Peter Wennink. In de eerste plaats moeten de randvoorwaarden op orde zijn, zoals elektriciteit en vergunningen, daarna komt de funding. Hoe kom je aan het geld? Alle bedrijven op de High Tech Campus worstelen me die vraag. Feenstra krijgt momenteel geld uit Nederlandse hoek, zoals uit het Groeifonds, van EZ, TNO en Defensie. In de volgende fase hoopt hij op Europese investeringen. Als zijn bedrijf flink groter wordt, moet het geld uit Amerika komen. Zo gaat het nu eenmaal. De banken in Nederland durven geen risico’s te nemen.

Over geld gesproken. Op een vraag uit het publiek bevestigt Feenstra dat de nieuwe box 3 aanpak, waarbij aandelen worden belast, een bedrijf met eigen aandelen straks in grote problemen zal brengen. Dan zullen veel Tech ondernemers wegtrekken uit Nederland, verzekert hij ons.

Ook hierin werk aan de winkel voor de Triple Helix.

Na afloop mochten onze hersenen bijkomen op een terras, met een borrel en hapjes. Temidden van de jeugdige brains van de werkers op de High Tech Campus.